21 ΜΑΪΟΥ - ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Το Νοέμβριο του 2001 η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών αποφάσισε να ανακηρύξει την 21^η Μαΐου ως Παγκόσμια ημέρα για την πολιτισμική διαφορετικότητα, τον διάλογο και την ανάπτυξη. Κάλεσε όλα τα κράτη – μέλη, τις διακυβερνητικές και μη κυβερνητικές οργανώσεις να διοργανώσουν εκδηλώσεις που θα διευρύνουν τη γνώση των λαών σχετικά με τον παγκόσμιο πολιτιστικό πλούτο και να ενθαρρύνουν μέσω της εκπαίδευσης και των μέσων μαζικής ενημέρωσης τη γνώση της αξίας της πολιτισμικής διαφορετικότητας.

Τι εννοούμε, όμως, λέγοντας «πολιτισμό»; Ο όρος «πολιτισμός», στα ελληνικά συγχέεται συχνά με τον όρο «κουλτούρα», η οποία αποτελεί το υποσύνολό του. Και οι δύο όροι εμφανίστηκαν σχετικά αργά στην ιστορία, καθώς έκανε την εμφάνισή του για πρώτη φορά στα ελληνικά γράμματα τον 18^ο αιώνα από τον Αδαμάντιο Κοραή, ως αντίστοιχος του γαλλικού όρου «civilasation». Από τότε, όμως, χρησιμοποιείται καλύπτοντας και την έννοια της αγγλικής λέξης «culture», λόγω έλλειψης μονολεκτικής ακριβούς απόδοσης της λέξης αυτής στα ελληνικά. Ιστορικά αυτοί οι δύο όροι αντανακλούν μέσα από τις διαφορετικές σημασίες τους και διαφορετικές χρήσεις. Η λέξη πολιτισμός χρησιμοποιείται ως συνώνυμη της λέξης κουλτούρα. Η πρώτη χρήση των όρων αυτών εντοπίζεται κατά τα τέλη του 18^ου αιώνα στη Δ. Ευρώπη και καθιερώθηκαν στον 19^ο αιώνα εποχή της νεωτερικότητας. Οι δύο αυτοί όροι αναδείχθηκαν σε βασικούς όρους των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών από την φιλοσοφία και την αρχαιολογία, την ιστορία, την κοινωνιολογία και την εθνολογία.

Η αστικοποίηση του ανθρώπου συνέτεινε στην ανάπτυξη του πολιτισμού του, δηλαδή στο σύνολο εκείνων των τεχνικών και πνευματικών επιτευγμάτων του ανά την υφήλιο. Το έδαφος στο οποίο καλλιεργήθηκε ο ανθρώπινος πολιτισμός ήταν η συγκέντρωση ανθρώπων σε πόλεις και η προσαρμογή τους στον εξελιγμένο τρόπο ζωής. Εξαιτίας της διαβίωσης με άλλους ανθρώπους και της αναγκαστικής γειτονίας τους, εδραιώνονται αρχικά οι λεγόμενοι καλοί τρόποι, ώστε να προκύπτει ένα δυναμικό ευστάθειας. Η ασφάλεια σε συνδυασμό με τη δυνατότητα να μην εργάζονται κάποιοι άνθρωποι σκληρά για τα προς το ζην, οδηγούν αυτούς τους ανθρώπους στη δυνατότητα ανάπτυξης των τεχνών, ενός συστήματος παιδείας, φιλοσοφίας και επιστημών. Έτσι, με άλλα λόγια, η πολιτισμική ανάπτυξη του ανθρώπινου γένους, διαιρούμενοι γεωγραφικά, είναι η πολιτιστική δράση (ήτοι, υλικά και πνευματικά έργα, δραστηριότητες και έθιμα) και η πνευματική καλλιέργεια (ήτοι, παραδόσεις, παιδεία, μόρφωση, αισθητική, εκλέπτυνση της συμπεριφοράς), τα οποία διαμορφώνουν έναν τρόπο ζωής των ανθρώπων. Ένας πολιτισμός δεν έχει απαραίτητα τοπικό χαρακτήρα. Ένας πολιτισμός μπορεί να χαθεί, αν αλλοιωθούν σε μεγάλο ποσοστό στοιχεία της πολιτισμικής του ταυτότητας. Πολλοί πολιτισμοί όμως αφήνουν πίσω τους παγκόσμια κληρονομιά όπως είναι η αρχαία Αθήνα.

Σήμερα, στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, κάτω δηλαδή από έναν πανανθρώπινο πολιτισμό, δημιουργούνται οι συνθήκες ανάπτυξης κοινών στοιχείων με ενωτικό ρόλο σε παγκόσμια κλίμακα, όπως είναι οι ηθικές αξίες, η κοινωνική νοημοσύνη και η οικολογική συνείδηση. Η προσπάθεια για μια ενιαία καλλιέργεια της παγκόσμιας κοινότητας μέσα σε δυναμικό συνοχής ενός κοινού συστήματος αξιών έχει την έννοια της συλλογικής νοημοσύνης.

Σήμερα με τον όρο πολιτισμό νοούνται και οι διάφορες κουλτούρες. Ο Levi Strauss κάνει λόγο για έναν ενιαίο πολιτισμό, ο οποίος απαρτίζεται από διάφορες κουλτούρες. Υπό αυτή την έννοια ο όρος πολιτισμός αναφέρεται σε μια υπερεθνική έννοια, ενώ ο όρος κουλτούρα χρησιμοποιείται σε ενδοκοινωνικό επίπεδο, αφού μπορεί να αναφέρεται σε μια μεμονωμένη ομάδα ή κατηγορία ανθρώπων. Ένας ίσως πιο απλοϊκός ορισμός θα ήταν ότι ο όρος πολιτισμός αναφέρεται στην ενότητα, ενώ ο όρος κουλτούρα στη διαφοροποίηση. Σύμφωνα με την παγκόσμια σύνοδος για την πολιτιστική πολιτική, η οποία διοργανώθηκε το 1982 στο Μεξικό, «με την ευρεία έννοια ο πολιτισμός αντιπροσωπεύει σήμερα το σύνολο των διαφοροποιών στοιχείων, πνευματικών και υλικών, διανοητικών και συναισθηματικών που χαρακτηρίζουν μια κοινωνία ή μια κοινωνική ομάδα. Συμπεριλαμβάνει εκτός των γραμμάτων και των τεχνών, τον τρόπο ζωής, τα βασικά δικαιώματα του ανθρώπου, το σύστημα αξιών, τις παραδόσεις κ.α. Με την στενή έννοια νοείται κυρίως το σύνολο των αξιών καθώς και οι γνωστικές και αισθητικές συνήθειες μιας κοινότητας και υπό αυτό το πρίσμα περιλαμβάνει την πολιτιστική κληρονομιά, τις τέχνες, τη λογοτεχνία και τα κινήματα σκέψης».

Ο Βρετανός διεθνόλογος Εντουάρντ Μπαρνετ Τέιλορ, εισήγαγε την καινοτόμο άποψη ότι ο πολιτισμός αποτελεί έκφραση ζωής του ανθρώπου και σύνθετο σύνολο που περιλαμβάνει τη γνώση, την πίστη, την τέχνη, το νόμο, τα ήθη και τα έθιμα μιας κοινωνικής ομάδας, διαχωρίζοντας έτσι την έννοια του πολιτισμού από αυτή της υψηλής κουλτούρας, επισημαίνοντας ότι ο πολιτισμός δεν σχετίζεται με τη βιολογική κληρονομικότητα, αλλά διαμορφώνεται σταδιακά από κοινωνικούς όρους. Ο Μποάζ προχώρησε τη συλλογιστική του Τέιλορ ένα βήμα παραπέρα, αντιτιθέμενος στη θεώρηση του πολιτισμού ως αξιολογήσιμου μεγέθους με κοινώς αποδεκτά κριτήρια. Στη Γερμανία ο πολιτισμός εκλήφθηκε υπό ένα τελείως διαφορετικό πρίσμα, το οποίο αντιτίθετο σε κάθε πνεύμα επιστημονικότητας. Πρόδρομος της γερμανικής θεώρησης ήταν ο φιλόσοφος Γιόχαν Χέρντερ, ο οποίος υποστήριξε ότι το 1774 κάθε λαός χαρακτηρίζεται από μια λαϊκή ευφυΐα. Στη διαμόρφωση όμως της γερμανικής σκέψης περί πολιτισμού συνέβαλε τα μέγιστα η σχολή της Λειψίας και ο ιστορικός Καρλ Λάμπρεχτ, ο οποίος έκανε λόγο για την λαϊκή ψυχή, η οποία περιγράφει την πολιτιστική σύνθεση κάθε λαού. Η προοδευτική αυτή εξέλιξη του λαϊκού αυτού συστατικού περνάει μέσα από διάφορες πολιτιστικές εποχές, οι οποίες οδηγούν στη συγκρότηση του κράτους και στο σχηματισμό της πολιτιστικής εθνικής ταυτότητας. Στη Γερμανία αυτή η έννοια ήταν που υπογράμμιζε τη σημασία της παραδοσιακής λογοτεχνικής και καλλιτεχνικής κουλτούρας που προερχόταν από τα λαϊκά στρώματα σε αντιδιαστολή με τον εξειδικευμένο επιστημονικά και φιλοσοφικά διαφωτισμό. Ο γερμανικός όρος Kultur αναφέρεται κυρίως στα πνευματικά δημιουργήματα, τη γλώσσα, τη θρησκεία, την ηθική, στοιχεία τα οποία αποτελούν την κληρονομιά κάθε λαού.

Στην κοινωνιολογία, οι Ντυρκάιμ και Μος, προτιμώντας τον όρο civilization από τον όρο culture, είχαν στηρίξει την άποψη ότι κάθε λαός έχει τον πολιτισμό του ανεξαρτήτως φυλής. Σύμφωνα με τη δομιστική προσέγγιση του Levi Strauss υπάρχει ένας υπερκείμενος πολιτισμός οφειλόμενος στην κοινή καταγωγή των ανθρώπων, που περιλαμβάνει τις επιμέρους εκφράσεις του, όπως αυτές διαμορφώνονται από τις κοινωνικές συνθήκες. Στόχων των δομιστών ήταν να παρουσιάσουν ένα μοντέλο που περιλαμβάνει όλα τα επιμέρους στοιχεία από τα οποία αυτό εξαρτάται και να προβλέψουν τις αλλαγές που μπορεί να επιφέρει μια συγκεκριμένη μεταβολή ενός στοιχείου πάνω στην αρχική δομή του μοντέλου. Ο Levi Strauss υποστήριζε ότι κάθε πολιτισμός μπορεί να θεωρηθεί ως ένα σύνολο συμβολικών συστημάτων. Οι απόψεις των δομιστών παρότι προσέφεραν ένα ολοκληρωμένο θεωρητικό πλαίσιο επικρίθηκαν ότι εγκλωβίζουν τη μελέτη μονοδιάστατα στις δομές της κοινωνίας αποτυγχάνοντας τελικώς να ερευνήσουν το αντικείμενο του πολιτισμού.

Ο πολιτισμός είναι δύσκολο να αποτιμηθεί καθώς δεν υπάρχει κλίμακα μέτρησης. Με άλλα λόγια είναι δύσκολο να βαθμολογηθεί ένας πολιτισμός, λαμβάνοντας υπόψη τις λεπτομέρειες όλων των σημείων που του δίνουν υπόσταση και για το λόγο αυτό υπήρχαν και εξακολουθούν να υπάρχουν έντονες διαμάχες ακόμα και αναφορικά με τον ορισμό.

Τελικά τι είναι ο πολιτισμός, ο οποίος μάλιστα γιορτάζει σήμερα, ανήμερα της εορτής του Αγίου Κωνσταντίνου και Ελένης; Ίσως είναι όλα αυτά τα πνευματικά, κοινωνικά, ηθικά, αλλά και υλικά δημιουργήματα, μέσω των οποίων ο σημερινός άνθρωπος απολαμβάνει, άλλος λιγότερο κι άλλος περισσότερο, τη ζωή του, είναι οι τέχνες, τα γράμματα, η λογοτεχνία, η μουσική, ο χορός, όλα αυτά τα οποία ομορφαίνουν τη ζωή μας και κάποιοι προσπαθούν να μας τα αποσπάσουν με τον πιο βίαιο τρόπο.

Χρόνια πολλά σε όλες τις Ελένες, τις Κωνσταντίνες και τους Κωνσταντίνους, υγεία πάνω από όλα, και για όλα τα υπόλοιπα, μέσα σε αυτά και τον μοναδικό ελληνικό πολιτισμό μας, έχει ο Θεός!!!