ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΦΩΤΟΣ - 1ο μέρος

Επειδή πολλά ειπώθηκαν Μεγάλη Παρασκευή και Μεγάλο Σάββατο σχετικά με το Άγιο Φως από ανθρώπους, οι οποίοι λανθασμένα θεωρούν αναχρονιστική και πολυδάπανη την τελετή αφής του Αγίου Φωτός θεώρησα σκόπιμο να αναφερθούμε στο Άγιο Φως μιας και είμαστε ακόμα σε πασχαλινή ατμόσφαιρα. Εμείς θα προσπαθήσουμε μέσα από ιερά κείμενα να γνωρίσουμε και να καταλάβουμε το άγιο φως.

Από τον Ευαγγελιστή Ματθαίο μαθαίνουμε ότι όταν Άγγελος Κυρίου παρουσιάστηκε στις Μυροφόρες και έσπρωξε την πέτρα από την είσοδο του Τάφου καθόταν πάνω σε αυτήν κι έλαμπε ολόκληρος, καθώς η εξωτερική εμφάνιση ήταν σαν αστραπή. Μετά όταν ο Πέτρος και ο Ιωάννης πήγαν στον Τάφο, παρά το σκοτάδι και παρά το γεγονός ότι κανένας άγγελος Κυρίου δεν ήταν παρών, σε όλο τον Τάφο του Κυρίου υπήρχε ένα διάχυτο ουράνιο φως. Ο Δαμασκηνός αναφέρει: «και βλέποντας (η αναφορά είναι για τον Πέτρο) το φως στον τάφο έμεινε κατάπληκτος, γι’ αυτό και είδε μόνο τις λωρίδες από τα σεντόνια, γιατί κανείς δεν μπορεί να δει μέσα στο σκοτάδι αυτά που βρίσκονται μπροστά του», όπως και ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης αναφέρει για το ίδιο θέμα: «και αφού είδαν αυτά (δηλαδή τις λωρίδες από τα σεντόνια και τις πετσέτες με τις οποίες είχαν σκεπάσει το πρόσωπο του Ιησού Χριστού) οι σύντροφοι του Πέτρου πίστεψαν …. Γιατί ο Τάφος ήταν γεμάτος φως, ώστε αν και ήταν νύχτα ακόμα, δυο φορές είδαν αυτά που βρίσκονταν μέσα στον Τάφο, και με τις αισθήσεις τους και με το πνεύμα τους.»

Η εικόνα αυτή ενέπνευσε ήδη από τους πρώτους αιώνες το έθιμο να κρατάμε λαμπάδες κατά τη γιορτή του Πάσχα. Η διανομή του θείου φωτός σε όλες τις Εκκλησίες είναι πάρα πολύ παλιά, όταν, σύμφωνα με μια διήγηση του ιστορικού Ευσέβιου του Παμφίλου, ήδη το 162, ο Επίσκοπος Ιερουσαλήμ Νάρκισσος κατά το βράδυ της ανάστασης, στην Ιερουσαλήμ άναψαν όλα τα καντήλια της Εκκλησίας με το θαυματουργό λάδι. Η διήγηση του Ευσέβιου έχει ως εξής: «κάποτε, κατά το μεγάλο βράδυ του Πάσχα, λένε ότι είχε εξαντληθεί το λάδι από τους διακόνους  της εκκλησίας. Επειδή, εξαιτίας αυτού, φοβερή απογοήτευση συντάραξε όλο το πλήθος, ο Νάρκισσος διέταξε να ετοιμάσουν τα φώτα, και αφού άντλησε νερό από κάποιο κοντινό πηγάδι, το μετέφερε ο ίδιος. Ενώ έγινε αυτό αμέσως, προσευχόταν και παρακαλούσε με πίστη προς τον Κύριο το νερό να χυθεί στους λύχνους. Αφού έγιναν και αυτά, ενάντια σε κάθε λογική και παράδοξη και θεϊκή δύναμη μετέβαλε το νερό σε λάδι, αυτό διαφυλάχθηκε από τους περισσότερους από τους αδελφούς για μεγάλο χρονικό διάστημα και τότε και σε μας έχει απομείνει ένα μικρό δείγμα από το τότε θαύμα» (βλ. P. Migne, τόμος 20, σελ. 538-540.).

Ο Μέγας Κωνσταντίνος έκανε πιο λαμπερή τη φωταγωγία και τη λαμπαδηφορία της Εκκλησίας, διατάζοντας να φωτιστεί όλη η πόλη μεταβάλλοντας την ιερή αγρυπνία σε φώτα της ημέρας, δένοντας πάρα πολύ ψηλούς κίονες από κερί σε όλη την πόλη, πάνω στους ήδη υπάρχοντες στύλους, οι λαμπάδες ήταν αναμμένες και φώτιζαν όλο τον τόπο, ώστε η αγρυπνία να ακτινοβολεί πιο πολύ και από την πιο λαμπερή μέρα (βλ. Ευσεβίου του Παμφίλου στο βίο του Μ. Κωνσταντίνου του Βασιλέως Λόγος Δ΄, P. Migne, τόμος 20, σελ. 1169.).

Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος αναφέρει για το άγιο φως: «το άγιο Πάσχα και περιβόητο, η πιο μεγάλη μέρα όλων των ημερών και η λαμπρή νύχτα, αυτή που έδιωξε το σκοτάδι της αμαρτίας, κατά την οποία εμείς γιορτάζουμε τη σωτηρία μας κάτω από το πλούσιο φως » (Λόγος ΙΘ΄). Τι λέει όμως για το άγιο φως, το οποίο φωτίζει όλες τις εκκλησίες τη νύχτα της Αναστάσεως; «Αυτό το μεγάλο φως, όσο και ο ουρανός από πάνω λάμπει, φωτίζοντας όλο τον κόσμο με τις δικές του ομορφιές, και όσο υπερουράνιο, και με την πρώτη φωτεινή φύση στους αγγέλους, και όσο στην Τριάδα, από την οποία όλο το φως έχει έρθει από το αδιαίρετο φως που θεωρείται μέρος του και τιμάται και αυτό είναι πρόδρομος του μεγάλου φωτός που υπάρχει. …»» και συνεχίζοντας τη σκέψη αυτή ο Κωνσταντίνος ο πρεσβύτερο ο εξ Οικονόμων λέγοντας  «εάν όμως και εξολοκλήρου το φως που φωτίζει δυνατά κατά τη νύχτα της Αναστάσεως κάθε Εκκλησία, η οποία είναι η απεικόνιση της Σιών όπως και η θεία Τράπεζα είναι η απεικόνιση του Μνήματος της Αναστάσεως», έτσι είναι ιερό και ΤΙΜΩΜΕΝΟ και περισσότερο ΑΞΙΟΣΕΒΑΣΤΟ και κατεξοχήν πρόδρομος του μεγάλου φωτός, αυτό που πηγάζει ευθύς από το ίδιο το πρωτότυπο και ζωηφόρο Μνήμα.

Για τον λόγο αυτό, από πάρα πολύ παλιά καθιερώθηκε ξεχωριστή ιερή τελετή του αγίου φωτός το απόγευμα του Μεγάλου Σαββάτου στον ίδιο τόπο που έγινε η Ταφή και η Ανάσταση του Ιησού Χριστού. Στο «Ιεροσολυμιτικό Κανονάριο», δηλ. στο Τυπικό της Εκκλησίας των Ιεροσολύμων, το οποίο ανάγεται χρονολογικά στο δεύτερο μισό του 7^ου αιώνα, η τελετή του αγίου φωτός περιγράφεται ως εξής: «το μεγάλο Σάββατο το απόγευμα, κατά τη δύση του ηλίου, ο επίσκοπος, οι ιερείς και οι διάκονοι εισέρχονται στην αγία Ανάσταση και κλείνουν τις πόρτες. Ετοιμάζουν τρία θυμιατήρια και απαγγέλουν εκτενή και ευχή. Ο επίσκοπος βάζει στο θυμιατήριο θυμίαμα και ο ίδιος θυμιατίζει. Προηγείται ο επίσκοπος, μετά από αυτόν ακολουθούν οι ιερείς και οι διάκονοι και ψάλλοντας τον ψαλμό ‘’Άσατε τω Κυρίω άσμα καινόν, ψάλλατε τω Κυρίω πάσα η γη΄΄, κάνουν πομπή γύρω από την Εκκλησία. Μπαίνοντας στο άγιο Βήμα απαγγέλλουν εκτενή και ευχή με γονυκλισίες, όπου ο επίσκοπος λέει τα παρακάτω: ‘’ είη το όνομα Κυρίου ευλογημένον’’. Αφού έρθουν μπροστά από την είσοδοο του αγίου βήματος, απαγγέλουν εκτενή και ευχή και ψάλλοντας τον ψαλμό ΄΄Άσατε τω Κυρίω άσμα καινόν΄΄ με πομπή γυρνούν γύρω από την εκκλησία για Τρίτη φορά. Αφού επιστρέψουν εκεί, μπροστά στην είσοδο του αγίου βήματος, απαγγέλλουν εκτενή και ευχή».