ΜΕΓΑΛΗ ΕΒΔΟΜΑΔΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ περί της κινητής εορτής του Πάσχα

            Πιστοί στο κλίμα της εποχής, κάνουμε μια μικρή παύση από την ιστοριούλα μας, η οποία θα μας απασχολήσει για αρκετό καιρό ακόμα, και ξεκινάμε ένα μικρό ταξιδάκι στα ήθη και τα έθιμά μας από σήμερα Κυριακή των Βαΐων μέχρι και την εβδομάδα μετά το Πάσχα, που ονομάζεται της Διακαινησίμου.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία για τον καθορισμό του κύκλου των κινητών εορτών ακολουθεί το Ιουλιανό ημερολόγιο, κατά το οποίο η Μεγάλη Πέμπτη, για τον 21^ο αιώνα μπορεί να εμπέσει μεταξύ 19^ης Μαρτίου έως και 22ας Απριλίου. Αυτό ισχύει για όσες Εκκλησίες ακολουθούν το αυθεντικό ιουλιανό ημερολόγιο, δηλαδή το λεγόμενο παλιό ημερολόγιο και αυτές είναι το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, τα Πατριαρχεία της Ρωσίας, Σερβίας, Βουλγαρίας, Ρουμανίας και το Άγιο Όρος, όπως επίσης και για τους Ορθόδοξους παλαιοημερολογίες. Για τις Εκκλησίες, οι οποίες ακολουθούν το διορθωμένο ιουλιανό ημερολόγιο, δηλαδή το νέο ημερολόγιο, η Μεγάλη Πέμπτη δύναται να εμπέσει από 1 Απριλίου έως και 5 Μαΐου, και αυτές οι Εκκλησίες είναι το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας και η Εκκλησία της Ελλάδας.

            Λέγοντας δε κινητές εορτές νοούνται οι εορτές εκείνες οι οποίες δεν εορτάζονται κάθε χρόνο την ίδια ημεροχρονολογία, όπως είναι οι ονομαστικές εορτές εκτός του Αγίου Γεωργίου, όπως είναι τα Χριστούγεννα και η Πρωτοχρονιά, τα Εισόδια της Θεοτόκου, ο Δεκαπενταύγουστος. Αντιθέτως κινητές είναι οι εορτές εκείνες οι οποίες εορτάζονται σε διαφορετική ημεροχρονολογία κάθε χρόνο αλλά μέσα σε ένα ορισμένο χρονικό διάστημα. Με άλλα λόγια, το Πάσχα, παρ’ όλο που είναι κινητή Εορτή δεν πρόκειται ποτέ να το γιορτάσουμε Ιούνιο. Συνακόλουθη κινητή του Πάσχα είναι η Πεντηκοστή, ο εορτασμός της οποίας εξαρτάται από το πότε θα εορτασθεί το Πάσχα μετρώντας 50 ημέρες μετά. Το μόνο σίγουρο είναι ότι η Πεντηκοστή θα πέφτει πάντα Δευτέρα, αλλά ποτέ την ίδια ημερομηνία. Όμως, ποτέ φυσικά δεν υπάρχει περίπτωση να πέσει η Πεντηκοστή ημέρα Τρίτη, ή Τετάρτη κι αυτό γιατί το Πάσχα εορτάζεται πάντα Κυριακή.

Σάββατο του Λαζάρου

            Το Σάββατο του Λαζάρου ή Λαζαροσάββατο εορτάζεται η ανάσταση του Λαζάρου στη Βηθανία, ένα γεγονός το οποίο περιγράφει το κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο. Το αναστάσιμο αυτό θαύμα αποτελεί το τρίτο κατά σειρά αναστάσιμο θαύμα του Ιησού Χριστού. Πριν από τον Λάζαρο ο Ιησούς είχε αναστήσει την κόρη του Ιαείρου και τον γιο της χήρας στην πόλη Ναΐν. 

Το Σάββατο του Λαζάρου και η Κυριακή των Βαΐων είναι οι μοναδικές ημέρες χαράς ανάμεσα στη Μεγάλη Σαρακοστή και το θρήνο της Μεγάλης Εβδομάδας. Κατά την ημέρα του Λαζάρου παραδοσιακά οι ερημίτες εγκαταλείπουν τις σκήτες τους και επιστρέφουν στο μοναστήρι για τη Μεγάλη Εβδομάδα. Σε μερικά μέρη της Ελλάδας, το Σάββατο του Λαζάρου φτιάχνουν ειδικά ψωμάκια που μοιάζουν με σαβανωμένο άνθρωπο και ονομάζονται λαζαράκια, ενώ τα παιδιά τραγουδούν τα λαζαρικά, ειδικά κάλαντα για την ημέρα.

            Σύμφωνα με τον Ευαγγελιστή Ιωάννη, όταν ο Λάζαρος αρρώστησε βαριά οι αδελφές Μαρία και Μάρθα ειδοποίησαν τον Ιησού καλώντας τον να έρθει όσο πιο γρήγορα μπορούσε, προκειμένου να προλάβει τον Λάζαρο ζωντανό. Όμως ο Ιησούς βρισκόταν πολύ μακριά, κι όταν έφτασε στη Βηθανία, ο Λάζαρος ήταν ήδη τέσσερις ημέρες νεκρός. Μάλιστα, είχε ήδη ταφεί, σύμφωνα με τα έθιμα της εποχής εκείνης, μέσα σε μια σπηλιά, η οποία έκλεινε με μια μεγάλη πέτρα. Ο Ιησούς οδηγήθηκε από την Μάρθα στον τάφο του Λαζάρου και εκεί ο Ιησούς ζήτησε να βγάλουν την πέτρα που έκλεινε τον τάφο. Εν συνεχεία προσευχήθηκε στον Πατέρα Του λέγοντας: «Πάτερ ευχαριστώ σοι ότι ήσκουσάς μου. Εγώ δε ήδειν ότι πάντοτέ μου ακούεις αλλά δια τον όχλον τον παρεστώτα είπν, ίνα πιστεύσωσιν ότι συ με απέστειλας» και αμέσως μετά φώναξε: «Λάζαρε δεύρο έξω». Για τρίτη φορά, ο Ιησούς είχε κάνει το υπέρτατο θαύμα, επαναφέροντας στην ζωή κάποιον νεκρό, διδάσκοντάς μας ότι ο θάνατος δεν είναι το τέλος αλλά η μετάβαση, ότι η ζωή συνεχίζεται σε ένα άλλο επίπεδο, μετά από αυτό. Ο Θεός έχει τη δύναμη να καλεί τους νεκρούς, όπως θα κάνει και τη Δευτέρα Παρουσία.

            Ο Λάζαρος, μετά την ανάστασή του, κυνηγήθηκε από τους Αρχιερείς με σκοπό να τον σκοτώσουν, αφού όποιος τον έβλεπε πίστευε στον Ιησού. Για να γλιτώσει κατέφυγε στο νησί της Κύπρου, όπου χειροτονήθηκε από τους Αποστόλους, Επίσκοπος στην πόλη Κίτιο, όπου και πέθανε για δεύτερη φορά, το 63 μ.Χ. Το άγιο λείψανό του μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη από τον αυτοκράτορα Λέων και τοποθετήθηκε στο ναό που έκτισε ο ίδιος για τον Άγιο. Σε αυτόν το ναό της Βασιλεύουσας βρίσκεται μέχρι και σήμερα.

Κυριακή των Βαΐων

Αμέσως μετά την ανάσταση του Λαζάρου, ο Ιησούς ζήτησε από τους μαθητές του να του βρουν ένα γαϊδουράκι, με το οποίο σκόπευε να πάει στην Ιερουσαλήμ. εκείνες τις ημέρες είχε μαζευτεί πολύς κόσμος στην πόλη εξαιτίας του εορτασμού του εβραϊκού Πάσχα, ως ανάμνηση της απελευθέρωσης των Εβραίων από τους Αιγύπτιους. Το νέο για την ανάσταση του Λαζάρου είδε ήδη φτάσει στην Άγια Πόλη, αφού η Βηθανία απέχει μόνο 2,5 χιλιόμετρα, με αποτέλεσμα ο λαός να βγει να υποδεχθεί τον Ιησού όπως όριζε το εθιμοτυπικό της υποδοχής βασιλέων. Έτσι, έστρωσαν κλαδιά φοινίκων, βάγια στα εβραϊκά, σε όλους τους δρόμους από όπου θα περνούσε ο Ιησούς Χριστός με το γαϊδουράκι του φωνάζοντας: «Ωσαννά, ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου».

Με την είσοδο του Ιησού στα Ιεροσόλυμα ξεκινά και το Θείο Δράμα, όπως επειδή γιορτάζεται ταυτόχρονα και η είσοδός του ως Βασιλέα, η Εκκλησία καλεί τους πιστούς να γιορτάσουν την ημέρα αυτή καταλύοντας τη νηστεία και επιτρέποντας τη βρώση ψαριών. Στην πρώτη Εκκλησία, η είσοδος του Ιησού στα Ιεροσόλυμα εορταζόταν με αναπαράσταση του γεγονότος. Στους Άγιους Τόπους κατά τον 4^ο αιώνα, ο Επίσκοπος ξεκινώντας με πομπή από το Όρος των Ελαιών εισερχόταν στα Ιεροσόλυμα επί «πώλου όνου», περιστοιχιζόμενος από τον κλήρο ενώ οι πιστοί προπορεύονταν κρατώντας κλάδους φοινίκων. Στους Βυζαντινούς χρόνους η τελετή ονομαζόταν «περίπατος του αυτοκράτορα», όπου με τη συμμετοχή του αυτοκράτορα η πομπή ξεκινούσε από τα ανάκτορα κρατώντας την εικόνα του Χριστού και πλαισιωμένος από το ιερατείο κατέληγε στην Αγία Σοφία. Την αυτοκρατορική πομπή οδηγούσε ο λαμπαδάριος, ο οποίος έψελνε «εξέλθατε έθνη και θεώσασθε σήμερον τον βασιλέα των ουρανών». Μετά το τέλος της εορτής ο αυτοκράτορας διένειμε ο ίδιος βάγια και σταυρούς και ο Πατριάρχης κεριά για τη Μεγάλη Εβδομάδα. Το βυζαντινό αυτό έθιμο το τηρούσαν με ευλάβεια και στη Ρωσία. Εκεί η πομπή κατέληγε στον μητροπολιτικό ναό.

Οι Εκκλησίες μας στολίζονται με κλαδάκια δάφνης, ιτιάς, ελιάς ή μυρτιάς, μιας και είναι δύσκολο να βρεθούν κλαδιά φοινίκων. Η Κυριακή των Βαΐων τιμάται με ιδιαίτερη υμνολογία και μεγαλοπρεπή λειτουργία στο τέλος της οποίας διανέμονται βάγια, τα οποία προηγουμένως έχουν ευλογηθεί κατά την ακολουθία του Όρθου. Στη λειτουργία της Κυριακής των Βαΐων, το πρωί, τελείται η Θεία Λειτουργία του Χρυσοστόμου. Σε κάποιες περιοχές της Ελλάδας με τα βάγια ραίνουν τις έγκυες, πιστεύοντας ότι αυτές θα γεννήσουν πιο εύκολα. Επίσης, κρεμούν τα βάγια στις πόρτες των σπιτιών σαν φυλακτό.

Μεγάλη Δευτέρα

Με τη Μεγάλη Δευτέρα ξεκινά η εβδομάδα των Παθών του Ιησού Χριστού. Η Μεγάλη Δευτέρα, σύμφωνα με το Μηνιαίο, είναι αφιερωμένη στη μνήμη του Ιωσήφ, του γιου του Ιακώβ, που αναφέρεται στην Παλαιά Διαθήκη και στην άκαρπη συκιά, την οποία καταράστηκε ο Ιησούς και ξεράθηκε. Ο Ιωσήφ ήταν ο μικρότερος γιος του Ιακώβ, ο οποίος εξαιτίας της ζήλιας των αδελφών του, στην αρχή, τον έριξαν σε ένα λάκκο και προσπαθώντας να εξαπατήσουν τον πατέρα τους χρησιμοποίησαν ένα ματωμένο ρούχο για να του δείξουν ότι τον κατασπάραξε κάποιο θηρίο. Όμως ο πατέρας τους δεν τους πίστεψε και έτσι τα αδέλφια του τον πούλησαν σε άγνωστους εμπόρους, οι οποίοι με τη σειρά τους τον πούλησαν στον αρχιμάγειρα του Φαραώ της Αιγύπτου, τον Πετεφρή. Εκεί ο Ιωσήφ, αντιστεκόμενος στις ερωτικές επιθυμίες της γυναίκας του Φαραώ, κι αφού συκοφαντήθηκε από αυτήν ο Πετεφρή τον φυλάκισε. Όμως όταν ο Φαραώ είδε κάποτε ένα παράξενο όνειρο, σύμφωνα με το οποίο στην όχθη του Νείλου είχε δει να βόσκουν επτά παχιές αγελάδες και να φυτρώνουν επτά ψηλά και εύρωστα στάχια. Στην συνέχεια όμως του ονείρου του ο Φαραώ είχε δει επτά ισχνές αγελάδες που έφαγαν τις παχιές και τα στάχια πνίγηκαν από επτά νέα τα οποία όμως ήταν άρρωστα και αδύνατα. Το όνειρο αυτό δεν μπορούσε να το ερμηνεύσει κανείς από τους επίσημους ερμηνευτές που είχε ο Φαραώ. Τότε κάποιος του είπε ότι στη φυλακή είναι κάποιος ο οποίος ξέρει κι ερμηνεύει όνειρα πολύ καλά. Όταν ο Ιωσήφ άκουσε το όνειρο του Φαραώ ερμήνευσε ότι θα έρθουν στη χώρα πρώτα 7 χρόνια ευφορίας τα οποία θα τα ακολουθήσουν άλλα 7 χρόνια ακαρπίας και λιμού. Πράγματι έτσι έγινε. Αλλά οι Αιγύπτιοι μετά από τις υποδείξεις του Ιωσήφ είχαν αποθηκεύσει τρόφιμα για τα επτά χρόνια του λιμού, τα οποία και πέρασαν αλώβητοι. Όμως δεν έγινε το ίδιο και με τους ανθρώπους των γύρω περιοχών, ανάμεσα στους οποίους βρισκόταν και η οικογένεια του Ιωσήφ. Στα πρόθυρα του λιμού τα αδέλφια του ζήτησαν βοήθεια από την Αίγυπτο και παρουσιάστηκαν μπροστά στον Ιωσήφ, ο οποίος ήταν υπεύθυνος των αποθηκευμένων αγαθών. Τα αδέλφια του δεν τον αναγνώρισαν, ο Ιωσήφ όμως κατάλαβε ότι πρόκειται για αυτούς, και για μια ακόμα φορά έδειξε το μεγαλείο της ψυχής του, δίνοντάς τους συγχώρεση και καλώντας όλη την οικογένειά του να εγκατασταθεί στην Αίγυπτο.

Ο Χριστός περπατώντας στους δρόμους της Ιερουσαλήμ, την επόμενη μέρα που είχε μπει στην Ιερή Πόλη, είδε μια εύρωστη συκιά με παχύ φύλλωμα, όμως καθώς την πλησίασε για να κόψει ένα φρούτο είδε ότι δεν είχε καθόλου καρπούς και απευθυνόμενος στο δέντρο την καταράστηκε να μην ξαναβγάλει καρπούς.

Τη Μεγάλη Δευτέρα ξεκινούν οι ετοιμασίες για τον εορτασμό του Πάσχα. Κυρίως, στα χωριά ασβεστώνονται οι αυλές, βάφονται οι γλάστρες με κόκκινο χρώμα και φυτεύονται διάφορα λουλούδια. Κατά τη λειτουργία της Μεγάλης Δευτέρας το βράδυ τελείται η Ακολουθία του Νυμφίου.