21 ΜΑΡΤΙΟΥ: ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΚΟΥΚΛΟΘΕΑΤΡΟΥ

Κάθε χρόνο, στις 21 Μαρτίου, γιορτάζει  ο κόσμος της μαριονέττας και των σκιών, προκειμένου να αναδειχθεί μια μορφή τέχνης με πανάρχαιη ιστορία. Όμως, στην Ελλάδα η ιστορία της κούκλας είναι πολύ παλιά. Ο θεός Ήφαιστος γνωστός ως «βασιλιάς των χεριών» ήταν ο πρώτος που κατασκεύασε τεχνητά πλάσματα με αυτονομία κίνησης, τις λεγόμενες «χρυσές παρθένες». Ο Ήφαιστος ήταν αυτός που κατασκεύασε τον γίγαντα Τάλω, ο οποίος λειτουργούσε με υδράργυρο και λάδι και φυλούσε τις ακτές της Κρήτης. Ο Δαίδαλος, ο γνωστός σε όλους μας Αθηναίος μάστορας της αρχαιότητας, έβαλε γυάλινα μάτια στα αγάλματα κι άρθρωσε τα πόδια και τα χέρια τους για να τους δώσει κίνηση.

            Η κούκλα, λοιπόν, έπαιζε πολύ σημαντικό ρόλο στην καθημερινή ζωή της αρχαίας Ελλάδας, καθώς αποτελούσε αναπόσπαστο στοιχείο  των λατρευτικών τελετών που έκαναν οι άνθρωποι προς τιμή των θεών. Μάλιστα, κατά τον εορτασμό της λατρείας του Διονύσου γίνεται λόγος για κούκλες οι οποίες χρησιμοποιούνταν για τεμαχισμό, συμβολίζοντας με αυτόν τον τρόπο τον διαμελισμό του θεού Διονύσου από τους Τιτάνες.

Οι πρώτες αρθρωτές κούκλες, γνωστές ήδη στους θεούς του Ολύμπου,  ονομάζονταν «νευρόσπαστα», δηλαδή αυτά που κινούνται με νήματα και ο κουκλοπαίχτης ονομαζόταν «νευροσπάστης». Η τέχνη του νευροσπάστη, του ζογκλέρ, του μίμου και του σχοινοβάτη παρά το γεγονός ότι αποτελούσαν περιθωριακές μορφές τέχνης, ήταν πολύ καλά εδραιωμένες και εμπεριείχαν αρκετούς συμβολισμούς. Για παράδειγμα, τα νήματα με τα οποία κινούνταν τα νευρόσπαστα συμβόλιζαν την εξάρτηση της κούκλας από τον κουκλοπαίχτη. Η τέχνη του κουκλοπαίχτη ήταν αρκετά γνωστή στην αρχαία Ελλάδα, και αναφορές απαντούν ακόμα και στην Πολιτεία του Πλάτωνα. Επίσης, ο Πλάτωνας μάς δίνει την πρώτη περιγραφή της αυλαίας – σκηνής για κούκλες, η οποία χρονολογείται τον 3^ο αιώνα π.Χ. Ο Ξενοφώντας αναφέρει επίσης ότι σε ένα συμπόσιο ένας κουκλοπαίχτης από τις Συρακούσες διασκέδασε τους συνδαιτημόνες, αφήνοντάς μας να αντιληφθούμε ότι αρχικά το κουκλοθέατρο προοριζόταν για διασκέδαση των ενηλίκων και όχι των παιδιών. Έξι αιώνες αργότερα, ο Ποθεινός αναδεικνύεται σε έναν από τους μεγαλύτερους και πιο γνωστούς κουκλοπαίχτες της αρχαιότητες με παραστάσεις, οι οποίες λάμβαναν χώρα στο Θέατρο του Διονύσου.

Περνώντας στο ξακουστό Βυζάντιο η τέχνη της κούκλας περιορίζεται εξαιτίας της αντίδρασης της πρώτης χριστιανικής Εκκλησίας. Το κουκλοθέατρο όπως και το θέατρο των ηθοποιών, σύμφωνα με την πρώτη χριστιανική Εκκλησία, αποτελούσαν ειδωλολατρικές διασκεδάσεις και για το λόγο αυτό απαγορεύτηκαν. Έτσι, οι κουκλοπαίχτες από τον 6^ο αιώνα μ.Χ. έδιναν παραστάσεις μόνο σε πανηγύρια, στους δρόμους και σε γάμους, χρησιμοποιώντας αντί για κούκλες μικρές ξύλινες εικόνες. Η παράδοση αυτή, όμως, δεν πέρασε στη σύγχρονη Ελλάδα, κατατάσσοντας για άλλη μια φορά την τέχνη του κουκλοθέατρου στις περιφερειακές τέχνες.

Οι κούκλες και τα ειδώλια που χρησιμοποιούνταν στα λαϊκά έθιμα και τις τελετές όπως το τελετουργικό κάψιμο του Ιούδα, η πομπή του Λαζάρου, η «ιερή κούκλα» η οποία συμβολίζει τον Χριστό των Σαρακατσάνων, δεν μετεξελίχθηκαν, ώστε να πάρουν καλλιτεχνική και επαγγελματική μορφή, αλλά παρέμειναν στο επίπεδο της θρησκευτικής τελετουργίας.

Την εποχή της Τουρκοκρατίας απαντούν δύο θεατρικές παραδόσεις: ο Καραγκιόζης και ο Φασουλής. Ο Καραγκιόζης παίρνει το όνομά του από τον Karagoz της Τουρκίας, και ο Φασουλής από τον Punchinella της Ιταλίας ή τον Punch της Αγγλίας. Και οι δύο αυτές φιγούρες έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό τη σατιρική έκφραση σημαντικών θεμάτων της καθημερινής ζωής, όπως είναι η ζωή, ο θάνατος, η αδικία, η ελευθερία σκέψης, έκφρασης, θέματα, τα οποία αδυνατούσαν να απολαύσουν οι Έλληνες την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Ο Καραγκιόζης μάλιστα μετεξελίχθηκε σε βασικό λαϊκό ήρωα της εποχής, βάζοντας στο περιθώριο σιγά – σιγά τον Φασουλή.

Γνωστοί κουκλοπαίχτες του 20^ου αιώνα ήταν ο Μαριδάκης και ο Τόλιας. Εξίσου σημαντικός, όμως, ήταν και ο Κονιτσιώτης, ο οποίος εισήγαγε τον χαρακτήρα του Πασχάλη και πρωτοτύπησε ανεβάζοντας έργα του Μολιέρου και άλλων Ευρωπαίων. Τη δεκαετία του 1930, στην Αθήνα, εμφανίζονται οι «Ζωντανές Μαριονέτες του Ζαππείου»των Χρ. Διαντσινού και Ν. Ακίλογλου σε συνεργασία με το Εθνικό Θέατρο, κυρίως κατά την περίοδο 1934 – 1935. Είναι η εποχή κατά την οποία το κουκλοθέατρο και ο Καραγκιόζης στρέφονται προς το παιδικό κοινό. Αρκετοί καλλιτέχνες είναι αυτοί που πειραματίζονται με το κουκλοθέατρο, όμως, το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου χαλά τα σχέδιά τους. ο Ακίλογλου εντάσσεται στον ΕΑΜ και με τις κούκλες του παίζει για τους αντάρτες με το ψευδώνυμο Ακίλας – ο σύντροφος κουκλοθέατρος.

Το 1939 η Ελένη Θεοχάρη – Περάκη ιδρύει το «Κουκλοθέατρο Αθηνών» το οποίο καλύπτει ένα διάστημα 50 χρόνων με καταπληκτικές παραστάσεις. Ο θίασος προσαρμόστηκε στις δύσκολες συνθήκες της Γερμανικής Κατοχής και ήρωες όπως ο Μπαρμπα-Μυτούσης, ο Κλούβιος και η Σουβλίτσα έδιναν παραστάσεις όχι μόνο για παιδιά, αλλά και για τους τραυματίες στα νοσοκομεία. Η Θεοχάρη αντλούσε τη θεματολογία των έργων της από τους ελληνικούς μύθους και τα λαϊκά παραμύθια με πολύ μεγάλη επιτυχία, όχι μόνο εξαιτίας των κειμένων της, αλλά και εξαιτίας των κούκλων και των σκηνικών. Μέχρι τη δεκαετία του 1980 ο θίασος ταξίδεψε σε όλα τα μέρη της Ελλάδας αλλά και στο εξωτερικό.

Μεταξύ του 1950 – 1970 ξεκινούν επαγγελματικά κάποιοι κουκλοπαίχτες, δημιουργώντας ο καθένας το δικό του πεδίο δράσης. Ο Λάκης Αποστολίδης, χρησιμοποιεί μαριονέτες και μαγνητοφωνημένα κείμενα για τη νεοσύστατη τότε ελληνική τηλεόραση. Δίνει όμως και ζωντανές παραστάσεις στη ΧΑΝ. Ο Φραγκίσκος Καλαϊντζάκης ιδρύει ιτς «Ελληνικές Μαριονέτες» και περιοδεύει σε όλη την Ελλάδα. Ο Νίκος Γκότσης ιδρύει το «Θέατρο Μαριονέτας Γκότση» δημιουργώντας μια μόνιμη σκηνή. Ο Δήμος Σοφιανός ιδρύει τη «Μικρή Σκηνή» με παραστάσεις στο Ινστιτούτο Γκαίτε και αργότερα δίνει παραστάσεις στην τηλεόραση. Τα παιδιά του Φαίδωνας και Ήβη συνεχίζουν τις παραγωγές του με πιο γνωστή την Φρυοτοπία.

Το 1975 η Ευγενία Φακίνου ιδρύει τη «Ντενεκεδούπολη», χρησιμοποιώντας τεχνικές θεάτρου από τη Γιογκοσλαβία και την Βουλγαρία. Είναι παραστάσεις με πολιτικό περιεχόμενο με ήρωες τενεκεδάκια, δημιουργώντας έτσι τη δική της ξεχωριστή παράδοση. 

Το 1978 ο Τάκης Σαρρής ιδρύει στην Αθήνα μαζί με τη γυναίκα του το «Θέατρο Κούκλας» επηρεασμένο από τις παραστάσεις του αμερικανικού Bread & Puppet Theatre. Στην Κρήτη, την ίδια εποχή, η Αριάδνη Νόβακ πειραματίζεται με το «μαύρο θέατρο». Στη Λάρισσα ο Κώστας Χατζηανδρέου και η Σοφία Φουτζοπούλου ιδρύουν το «Κουκλοθέατρο ΤΙΡΙΤΟΜΠΑ» με θεματολογία ειλημμένη από τη λαϊκή παράδοση των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης. Είναι η πρώτη φορά που οι παραστάσεις ενός κουκλοθέατρου – ειδικά για την Ελλάδα - ξεφεύγουν από το παιδικό θέατρο και εντάσσοντάς το στο σύγχρονο ευρωπαϊκό κουκλοθέατρο.

Το 1980 διοργανώνονται δύο μεγάλα ετήσια φεστιβάλ κουκλοθέατρου στην Ελλάδα. Το πρώτο στην Ύδρα με τον τίτλο «Μέρες Κουκλοθέατρου», χαρακτηρίζεται ως Διεθνές Φεστιβάλ με ιδρυτή τον Michael Meschke μεγάλο δάσκαλο και ιδρυτή του Marionetteatern της Στοκχόλμης. Το δεύτερο φεστιβάλ κουκλοθέατρο ιδρύεται από την ίδια την Αριάδνη Νόβακ στην Κρήτη. Το Φεστιβάλ αυτό χαρακτηρίζεται κι αυτό ως διεθνές και αποτελεί σημείο αναφοράς και έμπνευσης για όλους τους κουκλοπαίχτες.

Από το 1999 ξεκινάει και το Διεθνές Φεστιβάλ Κουκλοθέατρου στο Κιλκίς εμπλουτισμένο με εργαστήρια, εκθέσεις και τη Συνάντηση Νέων Ελλήνων Κουκλοπαιχτών.

Σήμερα, στα κουκλοθέατρα παίζεται ο Καραγκιόζης, αναβιώνοντας την εποχή του 1960. Μάλιστα, υπάρχει καινούργια γενιά καραγκιοζοπαιχτών με εμπλουτισμένη θεματολογία από τα σύγχρονα κοινωνικά δεδομένα.

Όμως, το κουκλοθέατρο όπως και όλοι οι κουκλοπαίχτες ανά τον κόσμο βρίσκονται υπό της αιγίδα της Διεθνούς Ένωσης Μαριονέτας, η οποία ιδρύθηκε το 1929 στην Πράγα και σήμερα έχει την έδρα της στη Γαλλία. Η UNIMA αποτελεί σημείο αναφοράς για τους κουκλοπαίχτες όλου του κόσμου. Η διεθνής αυτή ένωση αριθμεί 90 χώρες – μέλη, ανάμεσά τους και η Ελλάδα, ήδη από το 1990, με την ίδρυση του Ελληνικού Κέντρου της Διεθνούς Ένωσης Μαριονέτας (UNIMA - HELLAS), συμβάλλοντας τα μέγιστα στην ανάπτυξη του κουκλοθέατρου στην Ελλάδα. Η τέχνη της θεατρικής κούκλας έχει εξελιχθεί στην Ελλάδα τα τελευταία 20 χρόνια, ανεβάζοντας ταυτόχρονα και την ποιότητα των παραστάσεων και αλλάζοντας την αντίληψη που θέλει το κουκλοθέατρο μόνο για παιδιά. Σήμερα, στην Ελλάδα δραστηριοποιούνται γύρω στους 50 θιάσους με παραστάσεις καταπληκτικές και μοναδικές, με μεγάλη ποικιλία τεχνικών, δραματουργικών, σκηνικών και μουσικών επιλογών. Πολλοί είναι οι θίασοι που συνταιριάζουν μπροστά στο κοινό τις κούκλες με ηθοποιούς, έχοντας καλύτερα αποτελέσματα από τα αναμενόμενα.

Το κουκλοθέατρο αποτελεί πεδίο έκφρασης συναισθημάτων και ιδεών αισθητικής και καλλιτεχνικής αναζήτησης. Η τέχνη της κούκλας διδάσκεται για όσους ενδιαφέρονται, έχουν μεράκι, ή θέλουν να δοκιμάσουν κάτι νέο, σχετικά, στον επαγγελματικό τους τομέα. Σημαντική υπόμνηση της σημερινής ημέρας είναι να συγκρατήσουμε ότι το κουκλοθέατρο δεν είναι μόνο για παιδιά, είναι και για παιδιά, αλλά υπάρχουν και παραστάσεις που απευθύνονται σε ενήλικες, ως μια εναλλακτική μορφή διασκέδασης. Όμως, και οι παραστάσεις για παιδιά, σήμερα πια, είναι καταπληκτικές, φαντασμαγορικές, με μουσική επένδυση, έξυπνους διαλόγους που καθηλώνουν μικρούς και μεγάλους. Αξίζει, λοιπόν, να δώσουμε στο σύγχρονο ελληνικό κουκλοθέατρο τη δική του ευκαιρία!